Бимәр шәһәрчеге — Татарстанның Биектау районы Бимәр авылы тирәсендә урнашкан һәм Казан ханлыгы тарихы белән тыгыз бәйләнгән археологик ядкарь. Урта гасырларга караган әлеге шәһәрчектән бүген күзгә күренеп торган бина-корылмалар сакланмаган, әмма аның тарихын табигый рельеф, археологик эзләр һәм борынгы зират искә төшерә.
Русча укыгыз: Бимерское городище в Татарстане хранит историю Казанского ханства
Бимәр шәһәрчеге кайда урнашкан?
Бимәр шәһәрчеге Татарстан Республикасының Биектау районы Бимәр авылы янында урнашкан. Әлеге ядкарь бай тарихы булган төбәктә һәм Иске Казан калаларыннан ерак түгел җирдә урнашуы белән аерылып тора.
Кайчандыр урта гасырларга караган зур каладан бүгенге көндә берни дә сакланып калмаган. Бары тик борынгы тарихи катламнарның һәм борынгы зиратның булуы гына әлеге төбәкне археологлар өчен чын мәгънәсендә кызыклы итә.
Археологиядә «шәһәрчек» (городище) төшенчәсе борынгы кешеләр яшәгән, ныгытылган урынны аңлата. Аның эзләре безнең көнгә кадәр мәдәни катлам, туфрактан ясалган корылмалар (валлар, чокырлар), рельеф үзенчәлекләре һәм башка матди дәлилләр рәвешендә сакланып калган.
Кайсы чорга карый?
Бимәр шәһәрчеген гадәттә Казан ханлыгы чоры белән бәйлиләр. Белешмәдә һәм археология материалларында әлеге тарихи ядкарь күбрәк XVI йөзгә караган дип санала.
Бу бик мөһим ачыклык, чөнки мондый борынгы урыннар тирәсендә еш кына аларның барлыкка килүен тагын да ераграк чорларга кайтарып калдыручы риваятьләр һәм уйдырма версияләр туа. Ләкин конкрет бер ядкарьнең төгәл яше җирле халык сөйләгән кыйссалар белән түгел, ә бары тик фәнни тикшеренүләр һәм табылдыкларның лабораториядә раслануы нигезендә генә билгеләнә.
Казан ханлыгы XV–XVI гасырларда яшәгән һәм Урта Идел буе тарихында мөһим урын алып торган. Аның үткәне күбрәк Казан каласы белән бәйләнсә дә, ханнар тормышы башка бик күп кече торак пунктлар белән дә тыгыз үрелгән булган. Бимәр шәһәрчеге — төбәк тарихының менә шушы аз өйрәнелгән якларын тикшерергә мөмкинлек бирүче уникаль ядкарьләрнең берсе.
Казансуга илтүче җир асты юлы турындагы риваять
Шул ук вакытта Бимәр шәһәрчеге тикшеренүчеләрне үзенә җәлеп итә торган серле бер табышмакка да ия. Халык үзләре яшәгән бу җирлек белән Казансу елгасы арасында серле юл бар дип ышана. Моның шулай икәнен җирле риваять сөйли.
Сүз уңаеннан, мондый кыйссалар бик күп борынгы ныгытмалар һәм калалар тарихында бар. Ләкин коры сүзләргә генә таянмыйча, җир астында чынлап та нәрсә барлыгын фән аша тикшерергә кирәк.
Танылган төбәк тарихчысы һәм туган якны өйрәнүче Заһит Садриев әлеге җир асты юлы турында беренче тапкыр ишеткәннәрен болай искә ала:
«Бу җир асты юлы турында мин беренче тапкыр бер танышымнан ишеттем. Шул тирәдә, Казансуга кушылган җирдән азрак түбәнрәк, бер чишмә бар. Ул: „Биредә, чишмәдән су эчкәндә, нәкъ менә тоннель эчендә, ниндидер бушлыкта су тамган тавыш ишетелә“, — дип әйтте».
Аның сүзләренә караганда, элегрәк әлеге юл буйлап эчкә үтеп керергә дә омтылып караганнар:
«Без, ди, анда керергә тырышып карадык, әмма анда дөм караңгы, берни дә күренми иде. Ягъни, әлеге җир асты юлы Казансу елгасына кадәр сузылган булган».
Бүгенге көндә төбәк тарихчысы әлеге фаразланылган тоннель белән бәйле дип санаган урыннарны күрсәтә. Ләкин бу очракта фараз белән исбатланган факт арасындагы чикне ачык аңлау мөһим.
Хәзерге вакытта Бимәр шәһәрчегеннән Казансу елгасына кадәр чынлап та җир асты юлы булган дип расларга нигез бирүче җитәрлек археологик мәгълүматлар юк. Шуңа күрә бу тарих әлегә тикшереләсе һәм расланасы булган җирле риваять булып кала.
Борынгы шәһәрчек нәрсәдән гыйбарәт булган?
Бүген Бимәр шәһәрчеген урта гасырларның зур бер шәһәре булган дип ышанып әйтеп булмый, чөнки моның өчен мәгълүматлар җитми. Аның Казан ханлыгында нинди урын тотканлыгы да төгәл билгеле түгел.
Бу урынның чикләре, анда күпме халык яшәве, аларның нәрсә белән шөгыльләнүе һәм нинди ныгытмалар төзүе турындагы сораулар һаман да җавапсыз кала.
Нәкъ менә шуңа күрә Бимәр шәһәрчеге алдагы археологик тикшеренүләр өчен зур кызыксыну уята. Төбәктә табылачак һәрбер яңа ядкарь моннан берничә гасыр элек Татарстанның әлеге өлешендә тормышның ничек корылган булуы турындагы күзаллауларны тулыландырачак.
Зур булмаган үткән заман торак пунктларының тарихы гомуми үткәнебезне аңлау өчен аеруча мөһим. Дәүләтләр бары тик башкалалар һәм эре кальга-ныгытмалар исәбенә генә яшәмәгән.
Аларның тирә-ягында һәрвакыт кече авыллар, хуҗалык үзәкләре һәм сәүдә юллары урнашкан, һәм алар илнең бердәм тарихын тәшкил иткән.
Шулай ук укыгыз: Иске Казан шәһәрлеге Борынгы Казан тарихын сөйли
Нет комментариев