Иске Казан шәһәрлеге Борынгы Казан тарихын сөйли

Иске Казан кайда урнашкан һәм аның тарихы нәрсә сөйли?

Казан тарихының башлангыч ноктасын бүгенге географик ландшафтта билгеләп буламы дигән сорауга халык традициясе уңай җавап бирә. Археология фәне мәгълүматларына мөрәҗәгать иткәндә исә, биредә урта гасырларның эре торак җирлеге урнашуы расланган. Әмма әлеге объектның нәкъ менә хәзерге Казанның беренче урнашкан урыны булу-булмавы мәсьәләсенә галимнәр саклык белән карый.

Русча укыгыз: Иске-Казанское городище хранит историю Старой Казани и легенды

Биектау районында, хәзерге Казаннан якынча 45 чакрым ераклыкта, «Иске Казан» дәүләт тарихи-мәдәни һәм табигый музей-тыюлыгы эшли. Аның составына Камай (Иске Казан) шәһәрлеге, Урмат авыллыгы, таш кабер ташлары сакланган борынгы зиратлар, табигый биләмәләр һәм тарихи-этнографик музей керә. Комплекс территориясендә шулай ук Гайшәбикә кабере, Изге Мулла Хаҗи чишмәсе һәм башка олылана торган су чыганаклары урнашкан.

Камай шәһәрчеге һәм археологик табылдыклар

Хәзерге вакытта борынгы шәһәр урынында туфрак өемнәре, оборона валлары, археологик мәдәни катлам һәм күпсанлы табылдыклар сакланган. Архитектура объектлары тулысынча диярлек җимерелгән.

Комплексның төп археологик объекты булып Иске Казан шәһәрлеге дип тә йөртелүче Камай шәһәрчеге санала. Музей-тыюлык мәгълүматлары буенча, ул XIII–XVI гасырларга карый һәм якынча 7,2 гектар мәйданны били. Тикшеренүчеләр аны урта гасырлар җирлегенең ныгытылган өлеше буларак өйрәнә. Археологлар биредә торак һәм хуҗалык биналары эзләрен, ак таш корылмалар калдыкларын, тимерчелек остаханәсен, көнкүреш әйберләрен, эш коралларын, коралларны, керамика һәм тәңкәләрне ачыклаган.

Биредә табылган XIV гасыр ахыры — XV гасыр башына караган Җучи (Алтын Урда) тәңкәләре аеруча зур фәнни әһәмияткә ия. Алар бу төбәкнең урта гасырлар дөньясының икътисади һәм сәяси тормышына җәлеп ителгән булуын күрсәтә. Төбәктәге торак үзәге ныгытылган өлеш белән генә чикләнмәгән.

Иске Казанның сәүдә һәм һөнәрчелек үзәге

Камай шәһәрлеге янәшәсендә Урмат авыллыгы, ягъни Урыс Урматы җирлеге урнашкан. Бу — якынча 124 гектар мәйданны биләп торган зур археологик истәлек. Биредә дә торак һәм хуҗалык биналарының, һөнәрчелек остаханәләренең һәм җитештерү корылмаларының эзләре теркәлгән. Музей-тыюлык фәнни хезмәткәрләре Урмат авыллыгын Иске Казанның төп сәүдә-һөнәрчелек өлеше калдыклары буларак сыйфатлый.

Шулай итеп, археологик комплекс мәгълүматлары урта гасырлар каласының структурасын тулырак күзалларга ярдәм итә. Бу аерым бер ныгытылган калкулык кына түгел, ә халык тыгыз яшәгән, һөнәрчелек һәм сәүдә белән шөгыльләнгән, өлешчә саклану системасына ия булган һәм үзенең каберлекләре булган зур шәһәр агломерациясе. Шәһәрлек янәшәсендә эпиграфик һәйкәлләр сакланган борынгы зиратлар урнашкан.

Иске Казан һәм хәзерге Казан арасындагы бәйләнеш

Төбәкне өйрәнгәндә археологик факт белән тарихи фараз арасындагы аерманы аңлау мөһим. «Татар энциклопедиясе»ндә билгеләп үтелгәнчә, Иске Казанның археологик калдыклары Камай шәһәрлеге һәм Урмат авыллыгы белән тәңгәлләштерелә.

Камай шәһәрлеге һәм аның янәшәсендәге авыллык дистәләгән еллар дәвамында өйрәнелә. Аеруча 1970–1980 елларда Равил Фәхретдинов җитәкчелегендәге археологик экспедиция зур өлеш кертә. Табылган материалларның шактый өлеше бүгенге көндә «Иске Казан» музей-тыюлыгы фондларында саклана.

Әмма фәнни җәмәгатьтә мөһим бер искәрмә бар. Хәзерге Казан Биектау районыннан бүгенге урынына турыдан-туры күчерелгән дигән раслауны төгәл исбатланган факт буларак кабул итәргә ярамый. Мондый фараз тарихи әдәбиятта бар һәм ул Равил Фәхретдиновның тикшеренүләренә нигезләнә. Ләкин башка тикшеренүчеләр мондый реконструкциягә саклык белән карарга кирәклеген билгеләп үтә. Казан Кремле тарихчылары Иске Казан археологик һәйкәлләренең хәзерге Казан белән генетик бәйләнеше мәсьәләсе бүгенге көндә дә бәхәсле булып кала дип күрсәтә.

Нәтиҗәдә, урта гасыр каласының биредә яшәвен археология фәне раслый, ә менә аның хәзерге Казанның турыдан-туры элгәресе булу-булмавы мәсьәләсе әле дә фәнни бәхәсләр үзәгендә кала. Шуңа күрә Иске Казан тарихи кызыксыну уяткан катлаулы бер табышмак булып тора.

Иске Казан турындагы риваятьләр

Фәнни археологик казу эшләренә кадәр үк җирле халык арасында Иске Казан турындагы мәгълүмат сакланып килгән. Бу риваятьләр безнең көннәргә кадәр татар кулъязмаларында һәм телдән-телгә күчеп килгән чәчмә әсәрләрдә ирешкән. Аларда болгар кенәзләре, Болгар каласының җимерелүе, халыкның башка җирләргә күченеп китүе һәм Казансу буенда яңа торак пунктының барлыкка килүе тасвирлана. Версияләрнең кайберләрендә Иске Казанга нигез салучылар буларак Алтынбәк һәм Галимбәк кенәзләр телгә алына.

XVIII–XIX гасырларда ук галимнәр Иске Казан һәм аның белән бәйле каберлекләр турындагы мәгълүматларны теркәп барган. Мисал өчен, тарихчы Михаил Худяков Гайшә авылы янәшәсендәге Гайшәбикә кабере һәм җирле риваятьләрдә Иске Казан белән бәйләнгән Мулла Хаҗи кабере турында мәгълүмат китерә.

Әлеге объектлар тирәсендә халык фольклорының үзенчәлекле үрнәкләре формалашкан.

Гайшәбикә турындагы риваять

Гайшәбикә исеме белән «Утта янмый торган патша кызы турында хикәят» дип аталган сюжет тыгыз бәйләнгән. Риваять нигезендә, Гайшәбикә болгар хакиме Абдулланың кызы булган. Болгар каласы яулап алынгач, ул башка кешеләр белән бергә ут эчендәге бинада кала, әмма ялкын кызга кагылмый. Шушы вакыйга аркасында ул халык хәтерендә «утта янмый торган» кыз буларак сакланып кала.

Сюжетның дәвамында Гайшәбикәнең тоткынлыктан соң туган җиренә кайтуы, абыйларының Иске Казанга нигез салуын белүе һәм үзе дә әлеге шәһәргә килүе бәян ителә. Биредә ул Мулла Хаҗи, башка бер версиядә Мулла Хозәятәз дип аталган гаскәр башлыгына кияүгә чыга.

Бу тарих татарның кулъязма һәм сөйләм традициясендә урын алган. Әмма принципиаль мәсьәлә бар: Гайшәбикәнең тәрҗемәи хәле риваятьтә сөйләнгән рәвештә хәзерге тарихи документлар яисә архив чыганаклары белән расланмаган. Шуңа күрә фәнни күзлектән аны «халык традициясе буенча» яки «риваять буенча» дип бәяләү дөрес.

Мондый очракта икенче бер сорау туа: әгәр бу бары тик риваять кенә икән, ни өчен Гайшәбикәнең конкрет кабере бар?

Гайшәбикә кабере

Татар Әйшәсе авылыннан ерак түгел җирле халык тарафыннан Гайшәбикә исеме белән бәйләнгән конкрет бер каберлек бар. «Татар энциклопедиясе» мәгълүматларына караганда, әлеге объект җирле халык тарафыннан олылана һәм Гайшәбикә кабере дип санала. Аның тирә-ягында Гайшәбикә чишмәсе дә ага. «Иске Казан» музей-тыюлыгы да әлеге каберне үз биләмәсендәге изге урыннар исемлегенә кертә.

Ләкин бу факт археологларның биредә нәкъ менә шул легендар кенәз кызы җирләнгәнен раславын аңлатмый. Фәнни күзлектән караганда, монда конкрет бер борынгы каберлек бар һәм халык традициясе аны инде озак еллар дәвамында Гайшәбикә исеме белән бәйләп килә. Кабер — чын тарихи объект, аны олылау — чын мәдәни традиция булып тора. Татарның тарихи хәтерендә Гайшәбикә исеме үз урынын алган, әмма әлеге кабернең тарихи Гайшәбикәгә караган булуы раслану өчен өстәмә архив дәлилләре таләп ителә.

Әлеге бәйләнешнең тамырлары тирән. Объектның олылана торган урын буларак яшәве XIX гасыр — XX гасыр башы тикшеренүчеләре тарафыннан теркәп калдырылган. Михаил Худяков Түбән Әйшә авылы янәшәсендәге Гайшә кабере турында язган һәм татар риваятьләрендә Гайшәбикә белән Мулла Хаҗиның Болгар чоры белән бәйләнеше барлыгын билгеләп үткән.

Тарихчы Равил Фәхретдинов та Иске Казанның археологик истәлекләре янәшәсендә халык традициясе риваять геройлары белән бәйләп сөйли торган урыннар урнашуына игътибар иткән. Бу риваятьнең заманча уйлап чыгарылмаганлыгын, ә күптәннән яшәп килгәнлеген һәм конкрет урынга бәйләнгәнлеген күрсәтә. Нәкъ менә шушы каберлекнең ни өчен Гайшәбикә каберенә әйләнүен бүген тулы ышаныч белән исбатлап булмый. Бәлки, җирле халык традициясе реаль шәхес турындагы хәтерне саклап калгандыр, яисә легендар кенәз кызының исеме вакыт узу белән икенче бер борынгырак каберлеккә тагылгандыр. Фән өчен фактларның төгәл булмавы өйрәнелә торган теманың кызыклылыгын арттыра гына.

Мулла Хаҗи образы һәм изге урыннар

Риваятьтә Гайшәбикәнең язмышы Мулла Хаҗи яисә Мулла Хозәятәз исемле гаскәр башлыгы белән бәйләнгән. Халык сөйләве буенча, ул Алтынбәк һәм Әлимбәк кенәзләр белән берлектә Иске Казанга нигез салуда катнашкан. Аның кабере дә Иске Казан төбәгендә урнашкан.

XVIII–XIX гасыр чыганакларында Мулла Хаҗи җирләнгән дип саналган борынгы зират телгә алына, ул шәһәрлектән ерак түгел урнашкан булган. Бүгенге көндә музей-тыюлык Изге Мулла Хаҗи чишмәсен Иске Казанның рәсми изге урыннарының берсе дип сыйфатлый.

Тикшеренүчеләр бу исемнең структурасына да игътибар иткәннәр. Әлеге контекстта «мулла» сүзе дини дәрәҗәне төгәл билгеләү өчен түгел, ә шәхескә карата зур хөрмәт күрсәтү йөзеннән кулланылган булырга мөмкин. Фәнни-популяр материалларда Мулла Хозәятәз гаскәр башлыгы буларак тасвирлана, ә аның исеме вакыт узу белән сакраль мәгънәгә ия булган.

Бу урында тарихи ландшафт, борынгы каберлек, халык риваяте, шәхес исеме һәм изге урын арасындагы үзара бәйләнеш чылбыры барлыкка килә.

Ни өчен борынгы каберләр изге урыннарга әйләнгән?

Әлеге объектларның изге дип саналуының сәбәбе тарих битләрендә генә түгел, мәдәни аспектларда да ята. Сакраль урыннар буыннан-буынга аерым бер олылау белән кабул ителгән кешеләр һәм вакыйгалар турындагы хәтер тирәсендә формалаша. Вакыт узу белән җирләү урыны гади бер зират өлеше булудан туктый һәм төбәкнең рухи географиясе өлешенә әйләнә.

Иске Казанда бу процесс аеруча ачык күренә: монда археологик зиратлар олылана торган каберләр һәм чишмәләр белән янәшә урнашкан. Музей-тыюлык бүгенге көндә үзенең изге урыннары исемлегенә рәсми рәвештә Гайшәбикә каберен, Иске Казан зиратын, Изге Мулла Хаҗи чишмәсен һәм Хан чишмәсен кертә. Әмма биредә төшенчәләрне бутамау мөһим: нинди дә булса урынның изгелеге — дини һәм мәдәни традиция мәсьәләсе, ә археологик даталау — фән эше. Берсе икенчесен юкка чыгармый.

Таш кабер ташлары тарихны сөйли

Иске Казанда мәгълүмат ягыннан күпкә ышанычлырак тагын бер чыганак бар — ул таш кабер ташлары. Музей-тыюлыкның борынгы зиратларында язулы таш һәйкәлләр сакланып калган. Тикшеренүчеләр биредә 1486 һәм 1494 елларга караган кабер ташларын теркәгәннәр.

Биш йөз елдан артык тарихы булган әлеге ташлар безгә моннан берничә гасыр элек яшәгән кешеләрнең эзләрен өйрәнергә, исемнәрне, даталарны һәм гарәпчә язуларны укырга мөмкинлек бирә. Әгәр риваятьләр безгә тарихны төрле образлар аша сөйләсә, таш күпкә төгәлрәк раслый: бу җирдә кеше яшәгән, биредә ул вафат булган һәм конкрет дата калдырылган. Нәкъ менә шуңа күрә Иске Казан шәһәрлеге археологлар өчен зур әһәмияткә ия.

Иске Казан тарихында фактлар һәм риваятьләр

Мәсьәләне системалаштыру өчен, тарихи мәгълүматны ике өлешкә бүлергә була.

Археология фәне раслаган фактлар:

• бу территориядә урта гасырларның эре торак пункты яшәгән;
• Камай шәһәрлегенең махсус саклану корылмалары — оборона валлары булган;
• биредә торак, хуҗалык биналары һәм һөнәрчелек объектлары урнашкан;
• казу эшләре вакытында эш кораллары, көнкүреш әйберләре, кораллар, керамика һәм тәңкәләр табылган;
• шәһәрлек янәшәсендә зур мәйданлы Урмат авыллыгы урнашкан булган;
• төбәк биләмәсендә борынгы каберлекләр сакланган;
• зиратларда даталар һәм язулар уелган кабер ташлары бар;
• тикшеренүчеләр әлеге комплексның археологик калдыкларын Иске Казан белән бәйли.

Халык хәтере һәм фольклор сөйләгән сюжетлар:

Иске Казан хәзерге Казанның тарихи элгәресе булган. Болгар каласы җимерелгәннән соң, Казан арты җирләренә болгар династиясе вәкилләре килеп урнашкан. Алтынбәк һәм Әлимбәк кенәзләр калага нигез салган. Гайшәбикә утта янмый торган кенәз кызы булган. Гайшәбикә Мулла Хаҗига кияүгә чыккан. Гайшәбикәнең кабере Татар Әйшәсе авылы янәшәсендә урнашкан. Мулла Хаҗи Иске Казан төбәгендә җирләнгән. Аларның каберләре халык олылый торган изге урыннарга әйләнгән.

Әлеге сюжетлар татар халкының тарихы һәм мәдәнияте өчен зур әһәмияткә ия, әмма риваятьләрдәге һәр вакыйганы да тарихи документлар яисә археологик табылдыклар белән раслап булмый.

Иске Казан музей-тыюлыгы

1992 елда «Иске Казан» дәүләт тарихи-мәдәни һәм табигый музей-тыюлыгы төзелә. Бүген ул археологик һәйкәлләрне, борынгы зиратларны, табигый ландшафтны һәм Камай авылындагы тарихи-этнографик музейны берләштерә.

Музей фондларында Камай шәһәрлеге һәм Урмат авыллыгын археологик тикшерү вакытында табылган экспонатлар саклана. Коллекциянең бер өлеше санлы форматта да тәкъдим ителгән: музей үзенең интернет-платформаларында археологик табылдыкларны, нумизматика материалларын, бизәнү әйберләрен һәм башка тарихи истәлекләрне онлайн рәвештә бастырып бара.

Бүгенге көндә бирегә борынгы кала калдыкларын өйрәнү, урта гасыр кешеләре аяк баскан туфракны күрү, борынгы кабер ташларын карау, Гайшәбикә тарихын өйрәнү һәм олылана торган изге чишмәләрне күрү максатыннан киләләр. Әлеге урын берничә гасыр буе тикшеренүчеләргә тынгы бирмәгән сорауга җавап эзләргә мәҗбүр итә: Казан тарихы чынлыкта кайда башланып киткән соң?

Иске Казанның тарихи кыйммәте нәкъ менә һәр сорауга да соңгы нокта куярлык берьяклы җавапның булмавында. Археология фәне биредә урта гасырларның эре тарихи үзәге яшәгәнен күрсәтә. Кабер ташлары кешеләрнең биредә яшәвен һәм вафат булганын раслый. Язма чыганаклар Иске Казанның тирән тарихка ия булуын һәм аның Камай шәһәрлеге белән Урмат авыллыгына караганлыгын күрсәтә. Халык риваяте исә биредә борынгы Казан каласы булуын, кенәзләр гомер кичерүен, Гайшәбикә һәм аның ире Мулла Хаҗи җирләнүен бәян итә.

Әлеге тарихи ландшафт безгә кадәр өйрәнелгән чорларның тирәнлеген һәм бу туфракның әле тагын күпме өйрәнелмәгән серләр яшергәнен аңларга ярдәм итә.

Иске Казанда нәрсә күрергә?

Иске Казанга баручылар өчен төп тарихи объектлар арасында Камай (Иске Казан) шәһәрлеге, Урмат авыллыгы (Урыс Урматы җирлеге), даталар һәм язулар уелган кабер ташлары сакланган борынгы зиратлар, Гайшәбикә кабере, Изге Мулла Хаҗи чишмәсе, Хан чишмәсе һәм Камай авылындагы тарихи-этнографик музей бар.

Иске Казан — археология төгәл фактлар нигезен бирә торган, риваятьләр фәнни сораулар калдыра торган, ә мәдәни хәтер бу урынның гасырлар узуга карамастан үз әһәмиятен саклап калуын аңларга ярдәм итә торган тарихи төбәк.

Музей-тыюлык (Иске Казан шәһәрлеге, Старая Казань) — якынча 56.026° т. к., 49.6457° к. о. (яисә 56°1′33.6″ т. к., 49°38′44.52″ к. о.). Ул Камаево авылы янында, Татарстанның Биектау районында, Казаннан 45 чакрым ераклыкта урнашкан.

Шулай ук укыгыз: Биектау районының тарихи урыннарына юлкүрсәткеч