Камай шәһәрлеге Казан ханлыгы чорындагы кирмән серләрен саклый

Русча укыгыз: Камаевское городище хранит следы ханской крепости у Казанки

Борынгылык үрләре

«Археология документларына һәм тарихи фактларга нигезләнеп әйткәндә, борынгы туфрак үрләре яисә аларның калдыклары сакланган урын шәһәрлек дип атала». Җирле тарихчы Заһит Садриев таныш булмаган җиргә килеп эләккән кешенең бу урынның тарихилыгын ничек аерырга тиешлеге турындагы сорауга әнә шулай җавап кайтара. Нәкъ менә ул безне Биектау районының иң серле җәүһәренә — хәзерге Казан калкып чыкканчы ук гасырлар тузанын кичергән борынгы башкалага, ягъни Камай шәһәрлегенә алып килде.

«Биектау төбәгендәге өч тарихи шәһәрлек арасыннан нәкъ менә биредә борынгы саклану үре иң яхшы хәлдә сакланган, — дип аңлата Заһит Садриев. — Аның биеклеге хәзер дә өч-дүрт метр чамасы: төбеннән үлчәп карасаң, нәкъ дүрт метр, өстәвенә тирәнлеге дә шактый. Әлеге ныгытма калкулыгы тулы бер әйләнә ясый — теге еракта, каен агачлары күренгән урында, без шушы тарихи җиргә килеп кергән капка төбендә үк башлана ул».

«Ул алты гектарга якын мәйданны били. Нәкъ менә биредә хан кирмәне урнашкан булган — бу шушы төбәк хакиме өчен алдынгы ныгытма (форпост) ролен үтәгән», — дип сүзен дәвам итә әңгәмәдәшчебез.

Шәһәрлек Казансу елгасы буенда, аның тамагыннан 40 чакрым ераклыкта, Камай авылы янында урнашкан. Үр бөтен периметр буенча сузыла, тышкы яктан тирән чокыр казылган булган, ә үр өстенә туфрак белән күмелгән бүрәнәләр тезелгән. «Биредә теге үр дә, бу үр дә бар, гомумән, ул овал рәвешендә иде, — дип аңлата туган якны өйрәнүче. — Бер яктан алты метрлы бүрәнәләр бер-бер артлы тыгызлап тезелгән, ә икенче яктан алар кабат җир белән күмелгән. Тәүге карашка, бу чынлап та алынмаслык бер ныгытма булган».

Мондый кирмәннәр Казан Кремле үрнәгендә салынган: «Казан Кремле яисә Түбән Новгородныкы булсын — барысы да бер үк типта төзелгән. Бу урында да нәкъ шундый ук төзелеш ысулы кулланылган». Бүгенге көндә биредә куелган беседка янында борынгы таш бинаның эзләрен күрергә мөмкин. Заһит Садриев беседка артындагы агачка ишарәләп, алгы якта кайчандыр бина нигезен тәшкил иткән вак таш (бут ташы) сыныклары саклануын аңлата.

Ханлык дәвере һәм онытылган исемнәр

Әлеге хәрби ныгытма Казан ханлыгы дәвереннән, төгәлрәге, Идел буе Болгар дәүләте таркалып, XIV гасырда Казан ханлыгы оеша башлаганнан бирле яшәп килгән. Ныгытманың тарихы ике гасырга якын дәвам итә: биредә дәүләтнең аякка басуы һәм идарә итү белән бәйле күпләгән тарихи вакыйгалар була. Бу форпостның язмышы 1552 елда, Явыз Иван гаскәрләре яулап алганнан соң, кискен өзелә. Нәкъ менә шул фаҗигале елда Камай шәһәрлегенең ныгытылган хәрби нокта буларак тарихы бөтенләйгә тәмамлана.

Тарихчыларның икенче бер өлеше исә Иске Казанның ролен бөтенләй башкача күрә. Аларның фикеренчә, Казан шәһәре хәзерге урынында калкып чыкканчы, нәкъ менә биредә XIII–XV гасырларда Идел буе Болгар дәүләтенең соңгы башкаласы урнашкан булган.

Әңгәмәдәшчебез бу төбәкнең соңгы хакиме кем булганын төгәл искә төшерә алмыйча: «Хәзер генә әйтә алмыйм, онытканмын. Соңрак уйлап табырмын, әлбәттә, хәтергә генә килми», — дип дөресен белдерә. Бу очракта уйлап чыгарылган матур риваятькә караганда, туган якны өйрәнүченең мондый ихласлыгы күпкә кыйммәтрәк яңгырый.

Галимнәр дә ханлык заманында бу форпостның нинди булуы турында кызыклы фактлар китерә: XIV–XVI гасырларда Камай шәһәрлеге бөтен Арча ягының (Казан артының) төбәк үзәгенә әверелә. Ул ханлыкның төньяк чикләрен саклаучы яхшы ныгытылган стратегик терәк ноктасы гына түгел, ә ханнарга ярамаган сәяси эшлеклеләрне сөргенгә җибәрү урыны һәм хәрби тоткыннар өчен төрмә дә булып хезмәт иткән. Шәһәрлек янында урта гасырларга караган борынгы зират та урнашкан, анда шул дәвернең күренекле кешеләре җирләнгән.

Патша заманыннан бүгенге көнгә кадәр казу эшләре

— Бу урында казу эшләре бик күптәннән алып барыла, — дип аңлата экскурсовод. — Дөресен әйткәндә, монда патша заманында ук, революциягә кадәр үк казынганнар. Нигездә исә археологлар биредә узган гасырның кырыгынчы еллар азагында — илленче еллар башында аеруча җентекле тикшеренүләр үткәргән.

— Казу барышында ук очлары, борынгы тәңкәләр, акчалар һәм башка төрле көнкүреш калдыклары бик күп табылды.

— Ә аларны хәзер кайда күрергә була соң?

— Табылгыларның бер өлеше бүген Милли музей фондында саклана. Нәкъ менә шушы шәһәрлектән чыгарылган кайбер ядкарьләрне безнең Биектау районы музеенда да очратырга мөмкин. Кыскасы, аларны төрле музейлардан өлешчә җыеп карый аласыз.

Галимнәр узган гасыр ахырындагы тикшеренүләрне дә искә ала: 1986–1989 еллардагы казу эшләре барышында монда ак таштан салынган йортларның һәм хуҗалык базларының, шул исәптән тимерчелек остаханәсенең калдыклары табыла. Шулай ук эш кораллары, балчык савыт-сабалар һәм Җүчи (Алтын Урда) тәңкәләре ачыклана. Камай шәһәрлегеннән табылган шул ук керамика үрнәкләре бүген Казан ханлыгының хронологиясен һәм татар халкының этногенезын өйрәнүдә иң мөһим тарихи чыганакларның берсе булып санала.

Ни өчен бүген бирегә барырга кирәк?

«Борынгылык рухын тою, чын тарихка кагылу өчен монда иң әһәмиятле нокта, дип саныйм, — дип нокта куя әңгәмәдәшчебез. — Үз бабаларының тамырларын, аларның биредә ничек гомер кичергәнен белергә теләүчеләр өчен бу урын алыштыргысыз. Шул ук вакытта биредән ачылган гүзәл табигать манзарасына сокланып, күңел ял итә».

Борынгы үр өстеннән Казансу елгасы тугаена искиткеч гүзәл манзара ачыла. Биредә әйләнә-тирә табигатькә сокланырга һәм Идел буе Болгар дәүләтен, Казан ханлыгын күргән, 1552 елгы фаҗигале яуны кичергән бу алынмаслык ныгытманың кайчандыр ничек зур булып калкып торганын күз алдына китерергә мөмкин. Шәһәрлек янәшәсендә Казансуның иске елга юлы, изге дип саналган чишмәләр һәм Камай авылындагы Иске Казан дәүләт тарих-мәдәният һәм табигать музей-тыюлыгы урнашкан.

Ничек барып җитәргә: Биектау районы, Камай авылы. «Биектау» станциясеннән төньяк-көнчыгышка таба 26 чакрым ераклыкта. Иң уңайлы юл — Казаннан автомобильдә бару.

Шулай ук укыгыз:Янмый торган патша кызы түгел: Гайшәбикә кая югалган