Янмый торган патша кызы түгел: Гайшәбикә кая югалган

Бу кыйсса атаклы «Янмый торган патша кызы» турындагы мәшһүр риваятьнең үзенчәлекле, җирле бер алмашы сыман яңгырый. Ике тарихның да асылында бер үк фаҗигале язмыш сурәтләнә: дошманнан качкан яшь кыз елга буена килеп җитә, калкулыкка күтәрелә һәм күз ачып-йомганчы юкка чыга.

Бу тарихны безгә әлеге җирлектә яшәүче Раидә Гани кызы Шәйхетдинова сөйләде. Аның әйтүенчә, әлеге гыйбрәтле кыйсса аңа үзенең әбисеннән калган, ә әбисе исә аны үзеннән алдагы өлкән буыннан ишетеп үскән.

Димәк, бу битләрдә архив документларының коры җөмләләре яисә расланган тарихи фактлар ятмый. Бу — милли хәтернең буыннан-буынга күчеп килгән җанлы авазы. Шул ук вакытта, әлеге легенданың бер үзенчәлеге бар: вакыйгалар җәелгән шул изге урын бүген дә җир йөзенең бер ноктасы булып саклана.

Русча укыгыз: Легенда о Гайше Бике сохранила место её исчезновения

Өч кыз һәм эзәрлекләү

Раидә Гани кызы үзенең хикәятен төрле ышанулар янәшә яшәгән борынгы заманнардан башлый.

— Чөнки элек бит төрле инанулар булган. Әнә анда да дога кылганнар, монда да табынганнар — кем ташка, кем башка нәрсәгә, кемдер ниндидер хайванга. Бу хәлләр менә нәкъ шул чорда булган. Нәкъ шул вакытта өч кыз качып китә, — дип сөйли ул.

Кызларны эзәрлекләүнең сәбәбе һәм кешеләр узган саен онытылган, тарих битләреннән җуелган. Әмма Гайшәбикә язмышы онытылмаган.

Раидә Гани кызы сүзләренчә, кызга утыз яшьләр тирәсе булган. Ул искиткеч уңган, һәр эшкә кулы ятып торган остабикә булган. Әмма көннәрнең берсендә, төн уртасында, аңа исән калу өчен качарга туры килә.

Казансуга таба юл

Җәйге төн. Гайшәбикә, өеннән атылып чыгып, Казансу елгасына таба йөгерә. Әмма ул чакларда елга, сөйләүченең сүзләренә караганда, күпкә тирәнрәк булган.

— Нәкъ менә Казансу ягына таба йөгерә башлый ул. Казансу ул вакытта мондый гына түгел иде. Сулы мулдан иде, елга тулып ага иде. Гомумән, бик зур, бик куәтле иде ул, — ди Раидә ханым.

Кызның артыннан атлы эзәрлекләүчеләр йөгерә. Гайшәбикә су буена яланаяк килеп җитә, әмма шуңа да карамастан, юлын дәвам итә.

— Үзе яланаяк булган, диләр. Суга керә дә, нәкъ менә коры җирдән барган кебек, елга аркылы икенче ярга таба атлый. Ә тегеләр атларда була, — дип сүзен дәвам итә Раидә апа.

Алга таба исә әлеге кыйссаның иң серле һәм могҗизалы өлеше башлана.

Тау башында ул күздән югала

Гайшәбикә елганы кичеп чыга да калкулыкка күтәрелә башлый. Эзәрлекләүчеләр дә аның үкчәсенә басып килә. Әмма легенда буенча, кыз нәкъ менә шул урында кинәт кенә юк була.

— Тауга күтәрелә. Хәзер анда шундый урын бар. Моны үз күзләрең белән күрергә кирәк. Менә аны тотабыз гына дигәндә, ул күздән югала башлый, әкренләп юкка чыга, — дип ханым.

Тиздән тирә-якны томан каплый. Гадәти пар гына түгел, ә Раидә Гани кызы тасвирлаганча, куе, сөт сыман ап-ак томан пәйда була.

— Шуннан соң томан күтәрелә. Сөт кебек куе томан була ул. Шул томан ачыла да, кыз аның эченә кереп китеп юк була. Аннары томан яңадан ябыла, — дип аңлата ул серле генә.

Нәкъ менә шушы урында «Янмый торган патша кызы» турындагы риваять белән охшашлык аеруча ачык чагыла: кыз күздән югала, ә ул юк булган урын изге, үзенчәлекле бер урынга әверелә.

Әмма бу тарихның үз географик нокталары бар — һәм нәкъ менә әлеге деталь бу кыйссаның эзенә төшеп, аны тикшереп карарга мөмкинлек бирә дә инде.

Без риваятьтәге урынны эзләргә юл алдык

Раидә Гани кызы әлеге тауны табып була торган җирле билгеләрне күрсәтте. Безнең төшерү төркемебез шунда ук юлга кузгалды. Һәм ул урынны чынлап та таба алдык.

Бу — тирә-якка соклангыч һәм иркен күренеш ачыла торган бер калкулык. Бирегә килеп баскач, әлеге ноктаның ни өчен нәкъ менә җирле халык хәтерендә уелып калганын һәм милли риваятьнең бер өлешенә әверелгәнен аңлап була.

Әмма иң кызыгы — тарих моның белән генә тәмамланмый. Раидә Гани кызының сүзләренә караганда, Гайшәбикә югалган әлеге урын бүгенге көндә дә яши.

— Ул мөселман булган, бермәл тегеләр дә иманга килеп, динне кабул итәләр, — дип дәвам итте сүзен Раидә ханым.

Шуннан соң, кыйссада сөйләнгәнчә, эзәрлекләүчеләр бу урынны билгеләп калдыралар.

— Ул урын бүгенге көнгә кадәр сакланган. Кешеләр әле дә анда дога кылырга йөриләр, барысы да менә шулай бәйләнгән, — дип йомгаклады сөйләүчебез.

Ике риваять — бер урын?

Гайшәбикә тарихын архив документлары белән расланган тарихи вакыйга буларак исбатлап булмый. Әмма аның үзенчәлеге дә нәкъ менә шунда. Бер якта — бөтен илгә танылган «Янмый торган патша кызы» турындагы риваять. Икенче якта исә — бер гаилә эчендә яшәүче Гайшәбикә кыйссасы.

Аларның икесендә дә охшаш мотивлар бар: кыз бала, эзәрлекләү, су, тау һәм кинәт юк булу. Сүз онытылып барган язма риваятьләр турында гына түгел, ә географик картадан табып, үз күзләрең белән күрергә мөмкин булган реаль урын турында бара.

Раидә Гани кызы бу тарихны әбисеннән ишеткән. Әбисе исә — үзенең әбисеннән.

Ә бүген инде без үзебез нәкъ менә шул калкулыкта басып торабыз. Риваять риваять булып кала. Әмма урын — чынбарлык.

Шулай ук укыгыз: Татарстанның язгы могҗизасы Эстачи битендәге сирәк чәчәк