Биектау тимер юл станциясе бистәсенең тарихы 1935 елда башланган
Биектау районының тарихи урыннары буенча юлкүрсәткеч

Биектау тимер юл станциясе бистәсенең тарихы 1935 елда башланган

Күз алдына китерегез: район үзәге документларда бар, ә тормышта бөтенләй юк… Биектау тимер юл станциясе бистәсенең тарихы нәкъ менә шулай башланып китә. Рәсми кәгазьләрдә ул 1935 елдан ук район үзәге булып исәпләнә. Шул чорда биредә бистә дигән сүзнең әсәре дә булмый әле: урман читендә урнашкан борынгы бер авыл, корыч рельслар һәм вокзал янындагы ике-өч кенә йорт. Алга таба әлеге станциянең ничек итеп зур бер районның башкаласына әверелүен һәм нишләп нәкъ менә 1935 елның кышы аның чын туган көне булып саналуын бергәләп күзәтик.

Беренче сулыш: 1914 елгы станция һәм корыч юллар

Бу бистәнең тарихы ике тапкыр башлана, дияргә була. Беренчесе — 1914 елга туры килә. Бу чорда Мәскәү — Казан тимер юлы идарәсе Казаннан Екатеринбургка кадәр сузылачак яңа магистраль төзи башлый. Шул ук вакытта булачак Биектау станциясенең беренче вокзал бинасына да нигез салына.

Йөз ел элек вокзал бинасын торгызып куялар куюын, ләкин аның тирә-юнендә тынлык хөкем сөрә: киң кыр уртасындагы ике генә йорт һәм ярты чакрым чамасы ераклыкта, куе урман артында калган Биектау авылы. Озак еллар буена әлеге кечкенә генә станция (ул рәсми рәвештә 1919 елда ачыла) үзенең дөньяга танылачак зур көнен көтеп яши.

Үткәннәрнең бердәнбер шаһиты булып бүгенге көнгәчә сакланган бер корылма бар — ул да булса 1914–1915 елларда ук салынган су манарасы. Заманында бирегә пар атлар гына түгел, ә ут өрүче паровозлар килеп туктый торган булган: ерак юлга чыгар алдыннан алар нәкъ менә шушында су запасларын тулыландырган.

«Бу — узган гасыр башында, төгәлрәк әйтсәк, 1914–1915 елларда ук калкып чыккан су манарасы», — дип ачыклык кертә төбәк тарихын өйрәнүче белгеч Заһит Садриев.

Кызык, әмма янәшәдәге авылның тарихы бу станциягә караганда өч гасырга алдарак. Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән бу төбәк башта Байгыш дип аталган, аннары Рождественское исемен йөрткән, ә инде XVII гасырның икенче яртысыннан башлап — ерактан ук күренеп торган биек калкулыгына нисбәтле Биектау (Высокая Гора) дип исемләнгән. Нәкъ менә шушы авыл аша заманында атаклы Зур Себер тракты узган. Бу — патша режимы тарафыннан сөргенгә хөкем ителгән зыялыларның, шул исәптән язучы Радищевның, декабристларның һәм аларның фидакарь хатыннарының эзләре калган тарихи сукмак.

Биектау станциясенең су манарасы

Яңа тарихның башы: 1935 елның кышы һәм кәгазьдәге район үзәге

Биектау тимер юл станциясенең йолдызлы сәгате 1935 елның кышында суга. Нәкъ менә шул елның 25 гыйнварында тарихи карар кабул ителә: Татарстан АССР картасында өр-яңа административ берәмлек — Биектау районы пәйда була.

Шулчак сорау туа: ә район үзәге кайда урнашырга тиеш? Әлбәттә, күптән таныш, бай тарихлы борынгы авылда! Шуңа күрә ул чордагы рәсми документларда яңа районның башкаласы итеп… Биектау авылы языла. Бу атаманың асылы бик гади: ул вакытта станция янындагы бистә мөстәкыйль бер торак пункт буларак исәпләнмәгән була. Борынгы указларда һәм белешмәләрдә үзәк дип станция түгел, ә нәкъ менә авыл күрсәтелүенең сере дә шунда.

«Гыйнвар ахырында карар чыгарыла, ә инде икенче февральдә үк бирегә яңа җитәкчеләр — башкарма комитет рәисе Базаревич һәм аның урынбасары Любимцев килә. Районның беренче сәркатибе исә Чукальский була», — дип сөйли төбәк тарихын өйрәнүче Заһит Садриев.

Шул рәвешле, 1935 елның 2 февралендә үк булачак район башкаласына беренче җитәкчеләр аяк баса. Тиз генә эшкә тотынган яңа административ механизм бер ай эчендә җайга салына һәм март башына районның барлык бүлекләре тулы куәткә эшли башларга тиеш була.

Беренче нигез ташлары: бистәнең үсүе һәм йортлар

Рәсми кәгазьләр буенча, яңа аякка басып килүче район үзәгенә 160тан артык чиновникны урнаштырырга һәм барлык административ хезмәтләрне урнаштыру өчен урын табарга кирәк була. Шуңа күрә 1935 елның февралендә бирегә күрше-тирә авыллардан кулак итеп сөрелгән кешеләрнең тартып алынган агач йортларын ташый башлыйлар. Биектау тимер юл станциясе бистәсенең беренче урамнары нәкъ менә шушы авыр язмышлы, әмма ныклы йортлардан калкып чыга.

Районның административ үзәге булган әлеге урам шул чорда ук бербөтен булып оеша һәм, бүгенге көнгәчә үзенең тарихи йөзен саклап калуы белән игътибарга лаек.

* НКВД корылмасы — соңрак бу бинаны Сбербанкка бирәләр;

* Элемтә йорты — әлеге тарихи йорт бүген дә сафта;

* Милиция бинасы;

* Янгын сүндерү депосы — оешкан көненнән бирле диярлек үз адресын бер тапкыр да алыштырмаган бердәнбер хезмәт;

* Почта тармагы.

Тик соңгы нокта — район башкарма комитеты (администрация) бинасы гына хәзерге урында түгел, ә башлангыч мәктәп каршында урнашкан булган.

Бистәнең беренче административ биналары

Ачык хатларда язылмаган яшерен тарих

Бистәнең тарихи битләрендә барлык кеше дә белмәгән, күләгәдә калган фактлар да бар. Яңа аякка басып килүче район үзәге янәшәсендә — соңрак хәрби складлар урнашачак территориядә — үз вакытында НКВД лагере эшләп торган. Шул рәвешле, яңа бистәгә гади генә административ үзәк булу гына түгел, ә әлеге шомлы ведомствоның зур бер таяныч пункты булу җаваплылыгы да йөкләнә.

«Бу урын НКВД өчен административ үзәк буларак файдаланылган, чөнки биредә лагерь урнашкан булган. Ул хәзерге хәрби складлар урынында иде, хәзер үзе инде юкка чыкты. Төгәлрәк әйтсәк, бу — Станция урамының якынча беренче йорты тирәсе», — дип искә ала төбәк тарихын өйрәнүче Заһит Садриев.

Үткәннәрдән ниләр калган?

1914 елгы тарихи вокзал бинасы бүген инде юк — аны 1996 елда сүтеп ташлыйлар. Тимер юл буйлап тезелеп киткән иске корылмалар да заман агымында югалып калган. Бары тик су манарасы гына, горур калкып, һаман да үз урынында тора.

Ул үз гомерендә складлар янындагы лагерь кыршауларын да, хөкүмәт йортының урыннан-урынга күченүләрен дә, вокзал аша узган өч буын пассажирларның язмышын да күреп өлгерә. Документлар буенча бистәнең рәсми туган елы дип 1935 ел санала — нәкъ менә шул елның 10 февраленнән ул район үзәге итеп билгеләнә. Алга таба үзгәрешләр җилләре дә кагыла: 1963 елдан алып 1965 елга кадәр район бөтенләй бетерелеп, Питрәч төбәгенә кушылып тора. Тик 1965 елның 12 гыйнварында Биектау районы кабат тарихи үз аяк астына баса һәм торгызыла.

Бистәнең беренче административ биналары

Асылда исә, бистәнең чын чишмә башы — рәсми кәгазьләрдәге бәйрәм даталарында гына түгел. Гыйбрәтле һәм горур тарих нәкъ менә шушында: тын алган корыч рельсларда, сакланып калган су манарасында һәм шушы туфракка тугры калган кешеләрнең хәтерендә яши.

Шулай ук укыгыз: Биектау районында ХХ гасыр башындагы инженерлык корылмалары табылган


Нет комментариев