Татарстанның Биектау районында төбәкнең XIV–XVI гасырлар тарихын торгызырга ярдәм итүче борынгы мөселман кабер ташлары сакланып калган. Ямаширмә зиратында 1382 елгы кабер ташы бар, ә Коркачык авылында тикшеренүчеләр XVI гасырга караган ташлардагы язуларны укыган. Алар берничә гасыр элек җирләнгән кешеләр турында гына түгел, ә кабер ташларын куйдыручылар хакында да мәгълүмат бирә. Бүген җирле төбәк тарихын өйрәнүчеләр, укытучылар һәм мәктәп укучылары үткәннең бу кыйммәтле истәлекләрен саклап калырга омтыла.
1382 елгы кабер ташы Ямаширмәнең XIV гасыр тарихын саклый
Ямаширмәнең иң билгеле тарихи истәлекләренең берсе — 1382 ел белән даталанган борынгы мөселман кабер ташы. Анда гарәп язуы белән язылган текст сакланган. Ямаширмә мәктәбе укытучысы Чулпан Галиәхмәтова сүзләренчә, бу кабер ташы башкаларыннан үзенең дүрт кырлы формасы белән аерылып тора.
Җирле халык мәгълүматларына караганда, зиратта тарихи әһәмияткә ия алты-җиде кабер ташы сакланган. Алар арасында 1521 елгы һәйкәл дә бар.
Әлеге борынгы ташлар Габделмөлек Габделҗаббар улы һәм Хуҗабай Якбай улы исемнәре белән бәйле. Бу язмалар җирле торак пунктлар тарихын, җирләү йолаларын һәм татар халкының язма мәдәниятен өйрәнүдә зур кызыксыну уята.
XIV гасырга караган кабер ташы бу төбәкнең тарихы 1552 елда Иван Грозный гаскәрләре Казанны яулап алган чорга кадәр үк барып тоташуын күрсәтә. Шул ук вакытта Ямаширмәнең иң борынгы корылмалары кайда урнашуы һәм ул чордагы авылның зурлыгы әлегә тарихи тикшеренүләр предметы булып кала.
Коркачык зираты нәсел хәтерен саклый
Татарстанның Биектау районы Коркачык авылындагы борынгы мөселман зиратында да тарих өчен кыйммәтле истәлекләр табылган.
Русча укыгыз: Какие тайны хранят старинные мусульманские кладбища Высокогорского района
Биредә XVI гасырга караган кабер ташлары сакланып калган. Ике һәйкәлне җентекләп өйрәнгәндә, аларның арткы ягындагы язуларны укырга мөмкин булган. Әлеге юлларда кабер ташларын куйдырган кешеләр турында мәгълүматлар бар.
Бер ташта һәйкәлне мәрхүмнең хатыны куюы күрсәтелгән. Аның исеме «Җа…» хәрефләреннән башлана, әмма әлегә тулысынча укылмаган.
Икенче кабер ташындагы язуда һәйкәлне мәрхүмнең улы куюы әйтелә. Аның исеме «Вара…» дип башлана. Язманың калган өлеше дә алга таба өйрәнүне һәм ачыклауны таләп итә.
Бу мәгълүматлар һәйкәлләргә аеруча зур тарихи әһәмият өсти. Алар җирләү вакыты турында гына түгел, ә гаилә мөнәсәбәтләре, мәрхүмнәрне хөрмәтләү йолалары һәм якыннар турындагы хәтерне сакларга омтылу хакында да сөйли.
Борынгы ташлардагы язмалар — үзенә күрә тарихи документлар. Биш гасыр узганнан соң да сакланып калган кыска гына җөмлә дә тикшеренүчеләргә телдән-телгә күчеп килгән риваятьләрдән табып булмый торган мәгълүматлар бирә ала.
Заһит Садриев борынгы кабер ташларын сакларга кирәклеген искәртә
Төбәк тарихын өйрәнүче Заһит Садриев Биектау районы тарихын тикшерә, җирле халыкның сөйләгәннәрен җыя һәм авыллар тарихы белән бәйле риваятьләрне терки.
Аның әйтүенчә, Коркачык зиратының бүгенге торышы борчу тудыра. Кайбер борынгы ташлар җирдә аунап ята, икенчеләре урыннарыннан күчерелгән. Төбәк тарихын өйрәнүчеләрнең күзәтүләренә караганда, борынгы зиратның территориясе вакыт узу белән кечерәйгән.
«Аны койма белән әйләндереп аласы иде — бу бит барыбер тарихи ядкарь, без горурлана торган Биектау районы мәдәниятенең бер өлеше», — ди Заһит Садриев.
Төбәк тарихын өйрәнүче фикеренчә, борынгы кабер ташларын саклап калу игътибар һәм конкрет гамәлләр таләп итә. Язуларны өйрәнү генә түгел, ә һәйкәлләрнең үзләрен дә саклау мөһим. Бу аларның җимерелүенә юл куймаска һәм киләчәктәге тикшеренүләр өчен саклап калырга ярдәм итәчәк.
Борынгы зиратларның торышы — мәдәни мирасны саклау мәсьәләсе. Таш зыян күрсә, урыныннан күчерелсә яки бөтенләй югалса, тикшеренүчеләр андагы язманы өйрәнү һәм җирләү белән бәйле тарихи шартларны ачыклау мөмкинлегеннән мәхрүм калырга мөмкин.
Ямаширмәдә борынгы кабер ташларын ничек саклыйлар
Ямаширмәдә тарихи мирасны саклау җирле мәктәп эшенең һәм авыл халкы инициативасының бер өлешенә әверелгән.
Мәктәп укытучысы Чулпан Галиәхмәтова музей түгәрәген алып бара, балаларны туган як тарихы белән таныштыра һәм укучыларга борынгы истәлекләрне өйрәнергә ярдәм итә. Мәктәп проектларында катнашучылар видеороликлар төшерә, конференцияләрдә кабер ташлары турында сөйли һәм төрле бәйгеләрдә катнаша.
Һәр яз саен укучылар һәм җирле халык зиратны чистарту өмәләре оештыра. Авыл яшьләре дә борынгы кабер ташларын зыян күрүдән саклау өчен үз көчләре белән алар тирәсенә коймалар урнаштыра.
Шулай итеп, тарихи истәлекләр укыту-тәрбия эшенең бер өлешенә әверелә. Балалар үткән белән дәреслекләр аша гына түгел, ә алдагы буыннар тормышының матди эзләре сакланган урыннарда да таныша.
Мондый эшчәнлек кечкенә авыллар өчен аеруча әһәмиятле. Туган як тарихы яшь буынның белеме һәм гамәли эшләре аша дәвам итә.
Борынгы зиратлар тарихы турында тагын нәрсәләр ачыклыйсы бар
Ямаширмә һәм Коркачык авылларындагы борынгы кабер ташлары җирле тарихны өйрәнүчеләр өчен генә түгел, ә Татарстан тарихын тикшерүче галимнәр өчен дә кызыклы.
Гарәп язулы текстларны төгәл уку, даталарны тикшерү һәм һәйкәлләрнең килеп чыгышын өйрәнү төбәкнең урта гасырлардагы торак пунктлары турындагы күзаллауларны киңәйтергә ярдәм итә ала. Шул ук вакытта аерым тарихи фаразлар өстәмә документаль раслауны таләп итә, ә тулысынча укылмаган исемнәрне төгәл билгеләнгән дип санарга ярамый.
Мәсьәләнең гамәли ягы да мөһим. Кабер ташларын саклап калу аларны белгечләр тарафыннан тикшерүне, язуларны документлаштыруны һәм һәйкәлләрнең статусына туры китереп саклау чараларын күрүне күздә тота.
Ямаширмәдә бу эшкә җирле халык һәм мәктәп кушылган. Коркачыкта исә төбәк тарихын өйрәнүчеләр борынгы зиратның хәзерге торышына игътибар юнәлтә.
Берничә гасыр дәвамында сакланып килгән кабер ташлары безгә борынгы даталарны, исемнәрне һәм нәсел хәтеренең эзләрен җиткерә. Әмма аларның киләчәк язмышы бу истәлекләрне тиешенчә саклау һәм фәнни өйрәнү мөмкинлегенә бәйле. Борынгы ташны саклап калу — ул безгә җиткергән тарихны өйрәнү мөмкинлеген саклау дигән сүз.
Шулай ук укыгыз: Камай шәһәрлеге Казан ханлыгы чорындагы кирмән серләрен саклый
Нет комментариев