Алтын гөмбәзләр, борынгы кешеләр яшәгән урыннар, Явыз Иван чорындагы кирмән турындагы риваятьләр һәм якташыбыз акчасына салынган гыйбадәтханә. Биектау авылындагы Мәк тавы үзендә бай тарих саклый. Төбәк тарихын өйрәнүче Заһит Садриев калкулык атамасының килеп чыгышы, аның белән бәйле риваятьләр һәм Изге Мәрьям Ана Тууы чиркәвенең тарихы турында сөйләде.
Ни өчен калкулыкны Мәк тавы дип атаганнар?
Кайбер географик атамаларның мәгънәсен сүзлекләрдән табып була, ә кайберләре халык хәтерендә сакланган вакыйгалар һәм җирлек үзенчәлекләре белән бәйле. Биектау авылындагы Мәк тавы исеменең килеп чыгышы да җирле риваятьләргә барып тоташа. Ул калкулыкта урнашкан Изге Мәрьям Ана Тууы чиркәве белән бәйле дип санала.
Заһит Садриев бу атаманы гыйбадәтханәнең алтын гөмбәзләре белән аңлата. Элек алар алтын йөгертелгән булган һәм ерактан ук ялтырап күренгән. Казан ягыннан килүче юлчылар өчен чиркәү гөмбәзләре үзенә күрә юл күрсәткеч хезмәтен үтәгән.
«Үз вакытында алар алтын белән йөгертелгән була, Казаннан килүчеләр әлеге гөмбәзләрне кыйбла итеп санаганнар. Шуңа күрә Мәк тавы дип атала да», — дип сөйли Заһит Садриев.
Шулай итеп, чиркәүнең ерактан күренеп торган гөмбәзләре калкулыкка исем биргән булырга мөмкин. Ә Биектауның тарихы хәзерге таш гыйбадәтханә төзелүгә кадәр үк башлана. Авылга XVI гасырның икенче яртысында, Казан ханлыгы чорыннан калган Байгыш җирлегендә нигез салына. Революциягә кадәрге чыганакларда ул Рождественское исеме белән дә телгә алына.
Чиркәү салынганчы Мәк тавында нәрсә булган?
Биектау төбәгенең тарихы гасырлар тирәнлегенә барып тоташа. Заһит Садриев сүзләренә караганда, бу җирлекне тасвирлаган чыганакларда моннан ике-өч мең ел элек яшәгән борынгы кешеләрнең тукталышлары турында мәгълүматлар бар. Әмма аларның төгәл яшен һәм урнашу урынын ачыклау өчен археологик тикшеренүләр кирәк.
Җирле тарихта XVI гасыр аерым урын алып тора. Бу чор Явыз Иван гаскәрләренең Казанга хәлиткеч һөҗүме белән бәйле. 1552 елда Казанны яулап алу Казан ханлыгының яшәешенә нокта куя.
Мәк тавы һәм 1552 елгы вакыйгалар
Заһит Садриев Мәк тавы белән бәйле риваятьләрнең берсен нәкъ менә Казанны саклау вакыйгалары белән бәйли. Краевед китергән фараз буенча, калкулыкта саклану ныгытмасы булган, анда кенәз Япанча җитәкчелегендәге Казан ханлыгы тарафдарлары урнашкан. Казанны саклауда Арча ягыннан килә торган юлның да стратегик әһәмияте зур булган.
Садриев сөйләвенчә, тау башындагы кирмәнне Василий Шуйский гаскәрләре беренче һөҗүмнән үк ала алмаган. Ныгытманы җимерү өчен артиллерия кулланырга туры килгән.
Әлеге мәгълүматларга расланган тарихи факт буларак түгел, ә төбәк тарихында сакланган риваять һәм фараз буларак карау мөһим. Кирмәннең нәкъ Мәк тавында урнашуын һәм вакыйгаларның шушы рәвешле үсеш алуын раслау өчен өстәмә тарихи чыганаклар һәм археологик тикшеренүләр кирәк. Шулай да бу сөйләм Биектау төбәгенең Казан тарихы белән тыгыз бәйләнешен күрсәтә.
Изге Мәрьям Ана Тууы чиркәве тарихы
Бүген Мәк тавының төп архитектура корылмасы булып Изге Мәрьям Ана Тууы чиркәве тора. Аның тарихы хәзерге таш бинаның яшеннән күпкә өлкәнрәк. Тарихи язмаларда биредә таш чиркәү төзелгәнче үк агач гыйбадәтханә булуы телгә алына. Әмма аның төзелү вакыты турында чыганакларда төрле мәгълүматлар бар: кайберләре XVI гасыр ахырына, икенчеләре XVIII гасыр урталарына карый.
Хәзерге таш чиркәү 1881–1886 елларда төзелә. Аның төзелеше Биектауда туып-үскән, соңрак Казан сәүдәгәре булып танылган Степан Сергеевич Суслов исеме белән бәйле. Гыйбадәтханә төзелешенә кирәкле акчаның төп өлешен нәкъ менә ул бирә.
Яңа чиркәү салу тәкъдимен җирле приход рухание күтәрә. 1886 елның октябрендә өч престоллы таш бинаны изгеләндерү тантанасы уза. Гыйбадәтханәнең төп престолы Изге Мәрьям Ана Тууы хөрмәтенә багышлана, калган икесе Николай Чудотворец һәм изге Флор белән Лавр исемнәрен йөртә.
Чиркәү тарихында аның руханилары һәм төзелешкә өлеш керткән кешеләр дә аерым урын алып тора. Заһит Садриев сөйләвенчә, гыйбадәтханә янәшәсендә таш чиркәүнең егерме елдан артык хезмәт иткән беренче рухание җирләнгән. Биредә шулай ук чиркәүне үз акчасына салдырган сәүдәгәр Степан Сусловның кабере дә урнашкан.
Мәк тавы үткәнне ничек саклый?
Мәк тавының тарихы төрле чорларны берләштерә. Борынгы кешеләрнең тукталышлары турындагы мәгълүматлар, Казан ханлыгы чорындагы хәрби ныгытма хакындагы риваятьләр, борынгы авылның үткәне һәм таш чиркәү язмышы — болар барысы да Биектау тарихының аерылгысыз өлеше.
Әлбәттә, бу мәгълүматларның барысын да рәсми документлар белән расланган дип әйтеп булмый. Чиркәү төзелеше тарихы тарихи һәм чиркәү чыганакларына таянса, Мәк тавы атамасының килеп чыгышы һәм ныгытма турындагы риваятьләр алга таба өйрәнүне таләп итә.
Мәк тавы — Биектаудагы гади бер калкулык кына түгел. Ул авылның үткәнен, кешеләр хәтерен һәм тарихи мирасын берләштергән урын. Биредәге борынгы чиркәүгә карап, аның гөмбәзләре турында сөйләнгән риваятьләрне тыңлап, туган як тарихының ничек сакланып килүен аңларга мөмкин.
Материал төбәк тарихын өйрәнүче Заһит Садриев сөйләгәннәр нигезендә әзерләнде.
Шулай ук укыгыз: Татарстанның борынгы зиратларында нинди тарихи серләр саклана
Нет комментариев